„To się nie kończy …”
Historia dzieci z obozu na Przemysłowej
Fotografie archiwalne wykonane w obozie na Przemysłowej (Instytut Pamięci Narodowej). Fotografie (Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu).
OPIS i CELE LEKCJI
- Zajęcia umożliwią refleksję na temat sytuacji dzieci i młodzieży oraz zbrodni hitlerowskich na ziemiach polskich w okresie II wojny światowej.
- Uczniowie i uczennice poznają historię niemieckiego obozu dla dzieci polskich, który istniał w Łodzi w latach 1942-1945, opowiedzianą przez ocalałych więźniów oraz zwrócą uwagę na realia życia codziennego pod okupacją niemiecką na ziemiach polskich włączonych do III Rzeszy Niemieckiej.
- Materiał przeznaczony jest dla uczniów szkół ponadpodstawowych.
- Podstawa programowa (Historia, III etap), wymagania szczegółowe: XLVIII. Polska pod okupacją niemiecką i sowiecką.
Cele lekcji w języku ucznia/uczennicy:
- poznam historię niemieckiego obozu dla dzieci polskich w Łodzi i będę charakteryzować życie codzienne dzieci polskich podczas okupacji niemieckiej,
- zwrócę uwagę na znaczenie upamiętniania ważnych wydarzeń historycznych.
Fotografie obozowe więźniów obozu na Przemysłowej (Galeria Sztuki w Mosinie).
WPROWADZENIE
Po agresji Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 roku, zachodnia część kraju została wcielona do III Rzeszy, podczas gdy pozostała część stała się Generalnym Gubernatorstwem. Terytoria włączone do Rzeszy obejmowały województwa pomorskie, śląskie, poznańskie, łódzkie, Suwalszczyznę, północną i zachodnią część Mazowsza oraz zachodnie części województw krakowskiego i kieleckiego. Niemcy wprowadzili brutalny system okupacyjny, którego celem była likwidacja polskiej elity intelektualnej i przywódczej, zniewolenie, eksploatacja i zgermanizowanie społeczeństwa polskiego.
Okupacja niemiecka była naznaczona powszechnym terrorem, egzekucjami, wysiedleniami, aresztowaniami, zsyłkami do obozów i ulicznymi łapankami. W miastach wprowadzono racjonowanie żywności, które pokrywało zaledwie jedną trzecią dziennego zapotrzebowania człowieka. Na wsi obowiązywały kontyngenty, czyli przymusowe dostawy produktów rolnych, a za nie wywiązanie się z nich groziły surowe represje, włącznie z karą śmierci. Obniżenie wartości pieniądza i problemy ze znalezieniem pracy doprowadziły do ubóstwa większości Polaków.
Jednym z kluczowych elementów polityki niemieckiej było przesiedlenie ludności polskiej z ziem wcielonych do Rzeszy do Generalnego Gubernatorstwa. Celem było stworzenie przestrzeni życiowej (Lebensraum) dla narodu niemieckiego, zgodnie z ideami Hitlera z „Mein Kampf”. W 1939 roku rozpoczęły się wysiedlenia z okolic Gdańska, Pomorza Środkowego i Kraju Warty. Szacuje się, że około milion Polaków zostało przesiedlonych z terenów wcielonych do III Rzeszy. W ich miejsce sprowadzano Niemców z Generalnego Gubernatorstwa i ziem wschodnich.
W Kraju Warty, który został włączony do Rzeszy jako Reichsgau Wartheland, Niemcy wprowadzili rządy terroru. Namiestnikiem tego regionu został Arthur Karl Greiser, który otwarcie deklarował zamiar totalnego „zniemczenia”. Okupanci prowadzili akcję eksterminacji ludności polskiej, przeprowadzając publiczne egzekucje, masowe wysiedlenia, zamykając ludzi w więzieniach i obozach koncentracyjnych. Zlikwidowano polskie szkolnictwo, ustanowiono nakaz pracy od 14. roku życia, a w przeciwieństwie do niemieckich, polskie dzieci nie miały dostępu do instytucji kultury oraz obiektów sportowo-rekreacyjnych.
Okupacja niemiecka miała katastrofalne skutki dla ludności polskiej. Polska poniosła największe straty biologiczne i materialne w stosunku do liczby mieszkańców wśród państw koalicji antyhitlerowskiej. Zginęło około 6 milionów obywateli polskich, z czego około 5 milionów to ofiary akcji eksterminacyjnych okupanta. Okres kontroli niemieckiej był dla Polaków czasem cierpienia, terroru i walki o przetrwanie.
Fakty o obozie na Przemysłowej
- W czasie II wojny światowej, w okupowanej przez Niemców Łodzi powstał obóz dla polskich dzieci, znany jako obóz na Przemysłowej.
- Niemiecka nazwa obozu to: Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt.
- Kluczowe daty:
1 grudnia 1942 r. – rozpoczęcie funkcjonowania obozu,
11 grudnia 1942 r. – przybycie pierwszych więźniów,
18 grudnia 1945 r. – ucieczka niemieckiej załogi obozu, koniec funkcjonowania obozu. - Obszar pod obóz wydzielono z łódzkiego getta, otoczono wysokim płotem, a główną bramę wjazdową ulokowano przy ulicy Przemysłowej.
- Teren był podzielony na dwie części: dla chłopców i dla dziewcząt.
- Było to miejsce izolacji dla polskich dzieci w wieku od 1 roku życia do 16 lat, które pochodziły z ziem polskich kontrolowanych przez okupanta niemieckiego.
- Powody kierowania dzieci do obozu to m.in.: zaangażowanie rodziców w działalność konspiracyjną, odmowa podpisania volkslisty przez rodziców, brak opieki rodzicielskiej ze względu na wywiezienie rodziców na roboty przymusowe, nieprzestrzeganie niemieckiego prawa okupacyjnego (np. przewożenie żywności ze wsi do miasta, kradzież węgla).
- Warunki w obozie nie zaspokajały elementarnych potrzeb, dzieci powyżej 8. roku życia były zmuszane do ciężkiej pracy w obozowych warsztatach, a ich życie było zagrożone ze względu na głód, niski poziom higieny i szerzące się choroby.
- W obozie panował terror i przemoc, a dzieci były pozbawione podstawowych praw.
- Najbardziej znani członkowie załogi obozowej to:
Friedrich Camillo Ehrlich (komendant obozu oraz szef policji kryminalnej w Łodzi),
Hans Heinrich Fuge (kierownik obozu, a następnie filii obozu w miejscowości Dzierżązna blisko Zgierza),
Sydonia Bayer vel Isolde Beyer (kierowniczka dziewczęcej części obozu),
Eugenia Pol vel Genowefa Pohl (wachmanka). - Ze względu na brak dokumentacji nie można określić dokładnej liczby więźniów oraz liczby dzieci, które zginęły w obozie. Szacuje się, że przez obóz na Przemysłowej przeszło około 2-3 tysięcy dzieci i młodzieży, a śmierć poniosło blisko 200.
SŁOWNICZEK
Generalne Gubernatorstwo
Obszar administracyjny, ustanowiony w październiku 1939 r. na mocy decyzji Adolfa Hitlera, z części okupowanych ziem polskich, nie przyłączonych do III Rzeszy.
Przykład: Na terytorium Generalnego Gubernatorstwa działał ruch oporu i konspiracja wojskowa.
eksploatacja
Wykorzystywanie czegoś lub kogoś w celu osiągnięcia korzyści, często w sposób nieuczciwy lub nieetyczny.
Przykład: Okupanci niemieccy poddali polską ludność eksploatacji, wykorzystując ich siłę roboczą do swoich celów.
zgermanizowanie
Proces wymuszania na ludności innej narodowości przyjęcia języka, kultury i obyczajów niemieckich.
Przykład: Niemcy planowali zgermanizowanie okupowanych ziem, aby stworzyć jednolitą przestrzeń kulturową.
represje
Stosowanie środków przymusu, kar i represji wobec osób lub grup, które nie podporządkowują się władzy.
Przykład: Nie wywiązanie się z kontyngentów groziło surowymi represjami, włącznie z karą śmierci.
Lebensraum
Pojęcie używane przez nazistów, oznaczające przestrzeń życiową dla narodu niemieckiego, którą mieli zdobyć poprzez ekspansję terytorialną.
Przykład: Hitlerowska ideologia Lebensraum była uzasadnieniem dla agresji na Polskę i innych krajów.
Litzmannstadt
Niemiecka nazwa Łodzi w latach 1940 – 1945, która pochodziła od nazwiska niemieckiego generała Karla von Litzmanna.
Przykład: W Litzmannstadt do sierpnia 1944 r. istniało jedno z największych gett na ziemiach polskich.
volkslista
(niem. Deutsche Volksliste/DVL)
Niemiecka lista narodowościowa wprowadzona na ziemiach polskich w 1940 r., na którą wpisywano ludność pochodzenia niemieckiego.
Przykład: Eugenia Pol wystąpiła o przyjęcie volkslisty w czerwcu 1940 r.
Zadanie 1.
Zaznacz poprawną odpowiedź.
1. Które terytoria i miasta Polski zostały wcielone do III Rzeszy po agresji niemieckiej w 1939 roku?
Jakie były główne cele okupacji niemieckiej w Polsce?
Ile wynosi szacunkowa liczba Polaków wysiedlonych z Kraju Warty w okresie II wojny światowej?
Zadanie 2.
Przeczytaj informacje o obozie na Przemysłowej. Oceń, czy poniższe zdania są prawdziwe (Prawda) czy fałszywe (Fałsz). Zaznacz P lub F.
| Stwierdzenie | Prawda | Fałsz |
|---|---|---|
| 1. Obóz przeznaczony był dla małoletnich obywateli II Rzeczpospolitej narodowości polskiej i żydowskiej. | ||
| 2. Na Przemysłowej izolowano młodych Polaków, zarówno chłopców, jak i dziewczęta do 16. roku życia. | ||
| 3. Był to obóz karny dla polskich chłopców, wzorowany na obozie funkcjonującym w miejscowości Moringen. | ||
| 4. Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt ulokowano na obszarze wydzielonym z łódzkiego getta. | ||
| 5. Komendant obozu na Przemysłowej był jednocześnie szefem łódzkiego Gestapo. | ||
| 6. W obozie stworzono warsztaty, w których więźniowie powyżej 8. roku życia byli zmuszani do niewolniczej pracy. | ||
| 7. W obozie panowały bardzo złe warunki sanitarne, szerzyły się choroby, a w czasie funkcjonowania obozu śmierć poniosło 200 dzieci. | ||
| 8. Przez 25 miesięcy funkcjonowania obozu więziono w nim około 2-3 tysięcy polskich dzieci i młodzieży. |
Fotografie obozowe więźniarek obozu na Przemysłowej (Galeria Sztuki w Mosinie).
HISTORIA DZIECI Z OBOZU NA PRZEMYSŁOWEJ
Obejrzyj film dokumentalny „To się nie kończy … Historia dzieci z obozu na Przemysłowej” z 2022 r.
Zwróć uwagę na:
- przyczyny kierowania dzieci do obozu,
- warunki życia małoletnich więźniów.
Fotografie Ocalałych z obozu na Przemysłowej, 2023 r. (Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu).
Na podstawie filmu „To się nie kończy…” oraz po zapoznaniu się z materiałami źródlowymi, wykonaj kolejne polecenia.
ARESZTOWANIE
Określ, dlaczego polskie dzieci trafiały do obozu na Przemysłowej, skąd i jak były transportowane do Łodzi, jakie emocje towarzyszyły dzieciom, jak Ocalali wspominają aresztowanie i transport?
TEKST ŹRÓDŁOWY nr 1
„Na nowych niemieckich obszarach wschodnich, szczególnie w okręgu Warty demoralizacja polskich młodocianych urosła do problemu groźnego i poważnego niebezpieczeństwa dla zamieszkujących tam dzieci niemieckich. Przyczyny tego zaniedbania tkwią w nieprawdopodobnie prymitywnym poziomie życia Polaków (…). Prócz tego wojna wyrwała wiele rodzin z dawnych warunków życiowych, odpowiedzialni za wychowanie nie są w stanie sprostać swoim obowiązkom, a polskie szkoły są zamknięte”.
Cytat w tłum. S. Rybackiej za: AIPN Ld, Akta prokuratora w sprawie przeciwko Pol/Pohl Eugenia, sygn. Ld 503/106, pismo „Do Dowódcy Rzeszy-SS /Reichsführera/-SS i Szefa Niemieckiej Policji”, 02.11.1941 r., t. 18, s. 316.
TEKST ŹRÓDŁOWY nr 2
„Celem i zadaniem planowanego obozu ma być usunięcie zła, a następnie zatrudnienie zdolnych do pracy młodocianych płci męskiej i żeńskiej, a przez to wykorzystanie ich w sposób przynoszący pożytek ogółowi. (…) Polak widziany z punktu widzenia rasy (…) jest człowiekiem o niskowartościowym charakterze, [z] naturą niewolnika i będzie też jako taki traktowany. Polak jako niewolnik jest posłuszny, ma za swoją pracę utrzymanie, a jeżeli jest leniwy i opieszały musi by poganiany knutem [batem]”.
AIPN Ld, Akta prokuratora w sprawie przeciwko Pol/Pohl Eugenia, sygn. Ld 503/106, Projekt zatrudnienia i podziału pracy dla polskich młodocianych, którzy będą skierowani do młodzieżowego obozu przejściowego, 30.08.1941 r., t. 18, s. 309.
Dlaczego małoletni Polacy trafiali do obozu na Przemysłowej?
Skąd i w jaki sposób transportowano dzieci do obozu na Przemysłową?
Jakie emocje towarzyszyły dzieciom podczas transportu? Co dominuje w relacjach Ocalałych?
Zdjęcia więźniów obozu na Przemysłowej (Instytut Pamięci Narodowej).
UWIĘZIENIE
Określ, jak wyglądała procedura przyjęcia dziecka do obozu na Przemysłowej, co zaskoczyło dzieci i do czego musiały się dostosować, jakie emocje towarzyszyły dzieciom, jak moment uwięzienia wspominają Ocalali?
Źródło nr 1
Karta daktyloskopijna Gertrudy Nowak osadzonej w obozie na Przemysłowej (Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu)
TEKST ŹRÓDŁOWY nr 2
„Dzieci traktowano jak przestępców. Jeżeli przysyłano im paczki, nie otrzymywały ich. Ograniczano im posiłki, częściej zsyłano do karceru. A w karcerze, jednym z pierwszych pomieszczeń, zaniemówiły. Bały się panicznie, tam była jedna prycza, wilgoć, na ścianach grzyby, na podłodze woda, przepastna ciemność. Raz dziennie dzieci dostawały tam jedzenie i wodę”.
Relacja Heleny Leszyńskiej [w:] J. Sowińska-Gogacz, B. Torański, Mały Oświęcim. Dziecięcy obóz w Łodzi, Warszawa 2020, s. 107.
TEKST ŹRÓDŁOWY nr 3
„Spałyśmy na piętrowych pryczach. Bez pościeli, poduszek, niczego czystego ani ciepłego. Jakiś stary dziurawy koc i dechy. Lubiłam spać na trzeciaku, najwyżej, bo się na łóżko wszy nie sypały”.
Relacja Marii Wiśniewskiej-Jaworskiej, wywiad Jolanty Sowińskiej-Gogacz
Jak wyglądała procedura przyjęcia do obozu na Przemysłowej?
Do czego trzeba było się dostosować?
Jakie emocje towarzyszą więźniom w pierwszych dniach pobytu w obozie? Co dominuje w relacjach Ocalałych?
Zdjęcia więźniów obozu na Przemysłowej (Instytut Pamięci Narodowej).
WARUNKI ŻYCIA I GŁÓD
Jak wyglądały warunki życia dzieci w obozie na Przemysłowej, co jedzono, jakie były skutki niedożywienia, jakie emocje towarzyszyły dzieciom, jak życie w obozie wspominają Ocalali?
TEKST ŹRÓDŁOWY nr 1
„Na apelach musieliśmy pokazywać czyste ręce. A wody ani mydła nie było. W Łodzi było gorzej niż w Oświęcimiu, bo tam byli dorośli. Najgorsze były apele, zimno, głód i bicie. Jedzenie? Zgniłe warzywa w wodzie i suchy chleb”.
Relacja Gertrudy Piechoty-Górskiej, wywiad Jolanty Sowińskiej-Gogacz.
TEKST ŹRÓDŁOWY nr 2
„Apele to były zmory, (…) była odpowiedzialność grupowa. Ktoś z nas kiedyś zaginął, Niemcom zabrakło jednego numeru. Pamiętam ten apel. Staliśmy wiele godzin, bez ruchu, bez picia i jedzenia, póki chłopiec się nie odnalazł. To było bardzo wyczerpujące. Latem to jeszcze dawało się przetrwać, ale jesienią i zimą – słoty, deszcze, śniegi, mrozy. Na apelach były wymierzane kary za przewinienia – baty, 20-25 batów, i więcej. Bolało…”.
Relacja Pawła Procnera, wywiad Jolanty Sowińskiej-Gogacz
TEKST ŹRÓDŁOWY nr 3
„Pamiętam jedną Gwiazdkę. Chłopaki ukradli chleb z magazynu, połamali go na drobne kawałki, choinka była kawałkiem gałązki”.
Relacja Gertrudy Piechoty-Górskiej, wywiad Jolanty Sowińskiej-Gogacz.
TEKST ŹRÓDŁOWY nr 4
„Zupa burakowa. Kiedy zobaczyłem ją i powąchałem w swojej misce, pomyślałem, że to niemożliwe, by coś tak wstrętnego mogło przejść przez gardło i wlałem swoją porcję z miski z powrotem do kotła. Po sekundzie bardzo tego żałowałem. Niemiec tak mnie walnął chochlą w głowę, że się przewróciłem i inni musieli mnie podnosić. Takie było przywitanie w tym obozie”.
Relacja Pawła Procnera, wywiad Jolanty Sowińskiej-Gogacz
TEKST ŹRÓDŁOWY nr 5
„Pamiętam jak chleb się kroiło w małe kostki, aby jak najdłużej jeść (…). Dobrze pamiętam 5 dniową głodówkę za stalowy łom, który zginął z jakiegoś magazynu. A po 5 dniach wydali skwaśniałej zupy po dnie miski. Dużo chłopców miało wtedy biegunkę i ja również”.
AIPN GK, Obóz koncentracyjny dla młodocianych w Łodzi, sygn. GK 165/379. Wspomnienia z drogi która wiodła do Polenverwahrlager w Łodzi – Jan Spychała, t. 14, s. 341.
Jakie były racje żywnościowe w obozie?
Jakie były skutki niedożywienia dla młodych więźniów?
Jakie emocje towarzyszą więźniom w związku warunkami życia w obozie? Co dominuje w relacjach Ocalałych?
Zdjęcia więźniów obozu na Przemysłowej (Instytut Pamięci Narodowej).
NIEWOLNICZA PRACA
Określ, co robiły dzieci w obozie na Przemysłowej, jakie miały warunki pracy, jakie emocje towarzyszyły dzieciom, jak pracę w obozie wspominają Ocalali?
TEKST ŹRÓDŁOWY nr 1
„Kiedy obieraliśmy ziemniaki z kuchni, gdzie gotowało się jedzenie dla Niemców, dochodziły do nas zapachy, o których nigdy nie zapomnę. Myślałam, kiedy my dzieci zjemy chociaż raz taki obiad jak oni. Było to tylko marzenie. Nam brakowało suchego chleba i ziemniaków, nikt więcej niczego nie pragnął oraz aby się przespać na czystej pościeli”.
AIPN GK, Obóz koncentracyjny dla młodocianych w Łodzi, sygn. GK 165/379. List Genowefy Świstak-Herman, 20.02.1969 r., t. 16, s. 25.
TEKST ŹRÓDŁOWY nr 2
„W lecie 1944 r. odtransportowano mnie z obozu na folwark do pracy w gospodarstwie (…). Przydzielono mnie do robót w polu, ponieważ krów doić nie umiałam. Od wczesnych godzin rannych do późnego wieczora pracowałyśmy w słońcu czy deszczu, bez kropli wody o suchym kawałku chleba i garnuszka czarnej kawy. (…) po krótkim czasie wycieńczoną z głodu, bez siły, bezużyteczną odesłano do obozu z powrotem na zagładę”.
AIPN GK, Obóz koncentracyjny dla młodocianych w Łodzi, sygn. GK 165/379. Relacja Gabrieli Jeżewicz-Panteluk, t. 5, s. 157-158.
TEKST ŹRÓDŁOWY nr 3
„Pracowałem w iglarni. Szczęcie, że zostaliśmy wyzwoleni, bo ten bandyta, który prowadził ten warsztat, za zepsutą igłę obrywał uszy bił i kopał do utraty przytomności, gdybym tam dłużej musiał pracować to może wróciłbym do domu bez uszu albo kaleka”.
AIPN GK, Obóz koncentracyjny dla młodocianych w Łodzi, sygn. GK 165/379, t. 12, List Pawła Procnera, 29.09.1968 r., s. 316.
Co robili więźniowie przydzieleni do pracy?
Jakie były warunki pracy w obozie?
Jakie emocje towarzyszą więźniom w związku z pracą w obozie? Co dominuje w relacjach Ocalałych?
Listy więźniów obozu z Przemysłowej (Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu).
LISTY
Określ, jakie były formy kontaktu więźniów z rodziną, jakie emocje towarzyszyły dzieciom, jak wymianę korespondencji z bliskimi wspominają Ocalali?
TEKST ŹRÓDŁOWY nr 1
„Ja jako 11 letnia nie umiałam pisać więc prosiłam starsze koleżanki o napisanie listu do cioci Krukowieckiej, która jak mogła to przysyłała mnie małą paczkę żywnościową. Była to duża radość i dożywienie mnie w takich warunkach. Paczki były otwierane, kontrolowane i dopiero nam dawane. Parę razy przy rozdawaniu listów niemieckie wychowawczynie kazały nam pisać do krewnych o przysłanie w paczce szczotki do czyszczenia, i pasty jeżeli się nie napisało list został podarty. Te rzeczy zostawały następnie wyjmowane z paczek i nigdy ich nie dostawaliśmy”.
AIPN GK, Obóz koncentracyjny dla młodocianych w Łodzi, sygn. GK 165/379. Oświadczenie Jadwigi Heigelmann, t. 4, s. 5-6.
TEKST ŹRÓDŁOWY nr 2
„W obozie nie dostawałyśmy żadnych środków do mycia i prania, a za brud strasznie bito. Pisałam więc o przysłanie szarego mydła, bo przypuszczałyśmy, że lepiej puszcza brud, zabija robactwo, które ciągle nas gryzło i zapobiega świerzbowi. Pisałam też o jakiś płyn do włosów, żeby szybciej odrosły, bo zimno nam było w głowy, gdyż miałyśmy obcięte włosy do gołej skóry”.
AIPN GK, Obóz koncentracyjny dla młodocianych w Łodzi, sygn. GK 165/379. List Haliny Cubrzyńskiej-Kryszkiewicz, 3.03.1972, t. 2, s. 155.
TEKST ŹRÓDŁOWY nr 3
List dwunastoletniego Jana Spychały wysłany z obozu na Przemysłowej w 1944 r. (Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu)
List dwunastoletniego Jana Spychały wysłany z obozu na Przemysłowej w 1944 r. (Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu)
W jaki sposób można było komunikować się z rodziną, będąc więźniem obozu na Przemysłowej?
Dlaczego paczki były bardzo ważne dla małoletnich więźniów?
Jakie emocje towarzyszyły więźniom w związku z obozową korespondencją? Co dominuje w relacjach Ocalałych?.
Fotografie Ocalałych z obozu na Przemysłowej, 2023 r. (Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu).
PAMIĘĆ
Określ, co i w jaki sposób pamiętają Ocalali, jakie znaczenie dla was ma ich świadectwo oraz jak ocalić od zapomnienia fakty i emocje sprzed ponad 80 lat?
TEKST ŹRÓDŁOWY nr 1
„Pierwsze, co mnie uderzyło w obozie na Przemysłowej, to potworny hałas. Wprowadzono nas rano do stołówki. Wszystkie dzieci miały na nogach drewniane buty, i wszyscy musieliśmy maszerować w jednym miejscu. Niebywały, głośny stukot setek tych drewniaków. Pierwsze dni to był szok całkowity, coś, czego nie można zapomnie ani opowiedzieć. Gdy zobaczyłam co się tam dzieje, zupełnie zdrętwiałam, nie byłam w stanie normalnie reagować”.
Relacja Marii Wiśniewskiej-Jaworskiej, wywiad Jolanty Sowińskiej-Gogacz.
TEKST ŹRÓDŁOWY nr 2
„Przychodzą chwile, gdy bardzo chcę komuś o tym wszystkim powiedzieć, wykrzyczeć swój ból i cierpienie, ale nie potrafię. Myśmy po wyjściu z obozów nie potrafili kontaktować się ze światem jak normalni ludzie, nie byliśmy w stanie myśleć, tylko wykonywaliśmy polecenia”.
Relacja Jerzego Jeżewicza, J. Sowińska-Gogacz, B. Torański, Mały Oświęcim. Dziecięcy obóz w Łodzi, Warszawa 2020, s. 64.
TEKST ŹRÓDŁOWY nr 3
„Tyle lat minęło, a jeszcze dziś się to wszystko śni. Że chowam się gdzieś po domach, po korytarzach, uciekam, a oni za mną z karabinami chodzą i mnie szukają. To są przeżycia, które wciąż za mną idą…”.
Relacja Elżbiety Konarskiej, wywiad Jolanty Sowińskiej-Gogacz.
Co najbardziej zapamiętali byli więźniowie?
Jakie znaczenie dla współczesnych młodych mogą mieć relacje i wspomnienia Ocalałych?
„Pęknięte Serce” Pomnik Martyrologii Dzieci Polskich w Łodzi / Kinder Muster – rzeźba przy ul. Górniczej w Łodzi / pomnik Pamięci Dzieci Polskich – Ofiar Niemieckich Obozów na Terenie Łodzi i Okolic na cmentarzu pw. św. Wojciecha w Łodzi (Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu).
PODSUMOWANIE
Co sprawia, że o losie polskich dzieci w okresie II wojny światowej nie powinniśmy zapomnieć?
Uzupełnij okno z notatkami.
Wpisz:
– fakty, które udało ci się zapamiętać,
– emocje, które towarzyszyły ci podczas poznawania historii więźniów,
– pytania, które powstały podczas poznawania historii obozu, na które poszukasz odpowiedzi w przyszłości,
– swoje dotychczasowe doświadczenia z tematyką niemieckich obozów na ziemiach polskich podczas II wojny światowej.
FAKTY
Które informacje są ważne?
EMOCJE
Co czuję w związku z tym tematem? Jakie są moje reakcje/odczucia?
PYTANIA
Jakie pytania przyszły mi na myśl? Co mnie zainteresowało? Pytania, na które poszukam odpowiedzi.
POWIĄZANIA
Co już wiem na ten temat? Jakie mam doświadczenia?
Fotografie obozowe więźniarek obozu na Przemysłowej (Galeria Sztuki w Mosinie).