Dzieci bez dzieciństwa
Źródło fotografii: Instytut Pamięci Narodowej, Pracownia Dokumentacji Dziejów Miasta Płońska, Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu
OPIS i CELE LEKCJI
- Zajęcia umożliwią poznanie historii 9-letniego Jurka Rutkowskiego i 13-letniego harcerza Kazika Gabrysiaka oraz innych więźniów niemieckiego obozu dla dzieci polskich w Łodzi.
- Uczniowie i uczennice poznają warunki życia ludności cywilnej, a szczególnie dzieci i młodzieży polskiej, żyjącej pod okupacją niemiecką.
- Materiał przeznaczony jest dla uczniów szkół podstawowych (klasa 7 i 8).
- Podstawa programowa (Historia, II etap), wymagania szczegółowe: XXXIII. Polska pod okupacją niemiecką i sowiecką.
Cele lekcji w języku ucznia/uczennicy:
- Poznam historię polskich rodzin, których dzieci były więźniami obozu na Przemysłowej w Łodzi w okresie II wojny światowej,
- zwrócę uwagę na wartości, które są ważne w sytuacji kryzysu lub wojny,
- dowiem się, co działo się z moją rodziną w okresie II wojny światowej.
Zdjęcie obozowe więźniarki obozu na Przemysłowej. (Galeria Sztuki w Mosinie)
Wprowadzenie
II wojna światowa była okresem niezwykłego cierpienia dla wszystkich, ale dzieci szczególnie odczuły jej brutalność. W okupowanej Polsce małoletni stali się ofiarami nazistowskich planów, które miały na celu nie tylko fizyczne wyniszczenie, ale także pozbawienie ich tożsamości narodowej.
W obliczu okupacji dzieci musiały szybko dorosnąć. Uczestniczyły w wysiedlaniu rodzin z własnych mieszkań, przebywały w niemieckich obozach przesiedleńczych, doświadczały rozłąki z bliskimi wywiezionymi na roboty przymusowe w głąb III Rzeszy lub osadzonymi w niemieckich więzieniach. Wiele dzieci straciło rodziców i stało się sierotami, zmuszonymi do walki o przetrwanie w nieludzkich warunkach. Bieda i głód stały się codziennością, a dzieci musiały pomagać rodzinom w zdobywaniu żywności i opału. Polskim dzieciom odebrano place zabaw i parki, dostęp do bibliotek i instytucji kultury, wprowadzono nakaz pracy od 14. roku życia. Polacy byli ludnością drugiej kategorii, w przeciwieństwie do rodzin niemieckich, które przejęły mieszkania po rodzinach żydowskich i polskich, i mogły korzystać ze szkół i instytucji kultury.
Zgodnie z wytycznymi Heinricha Himmlera „Nieniemiecka ludność Wschodu nie może mieć żadnej wyższej szkoły ponad czteroklasową szkołę powszechną. Jedynym celem tej szkoły (…) jest proste rachowanie najwyżej do 500, pisanie nazwiska, nauka, że bożym przykazaniem jest być posłusznym Niemcom oraz uczciwym, pilnym i grzecznym”. Funkcjonował więc system edukacji podporządkowany ideologii nazistowskiej. Szkoły były wykorzystywane do indoktrynacji dzieci, a polskie książki i podręczniki były zastąpione niemieckimi. Nauczyciele polscy byli prześladowani, a wielu z nich zostało zamordowanych. W obliczu nazistowskiego terroru, polscy nauczyciele i rodzice podejmowali heroiczne wysiłki, aby zapewnić młodzieży dostęp do edukacji. W tajnych szkołach, prowadzonych w ukryciu, uczono języka polskiego, historii i kultury narodowej. Tajne nauczanie, prowadzone w obliczu śmiertelnego zagrożenia, stanowiło dowód niezłomnego ducha narodu polskiego.
Problem z polskim dzieckiem, które w kolejnych latach kontroli niemieckiej stało się, zdaniem okupanta, „zagrożeniem moralnym” dla młodzieży niemieckiej, został rozwiązany. W grudniu 1942 roku, w Łodzi/Litzmannstadt, powstał obóz dla polskich dzieci i młodzieży, znany jako Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei lub obóz na Przemysłowej, od nazwy ulicy, przy której ulokowana była główna brama wjazdowa. Obóz położony na terenie wydzielonym z łódzkiego getta, był otoczony wysokim płotem i całkowicie niedostępny. Trafiały do tego miejsca dzieci w wieku od roku do 16 lat, pochodzące z sierocińców, a także te, których rodzice byli więzieni lub przebywali w obozach. Wśród nich byli również młodzi ludzie oskarżeni o współpracę z ruchem oporu, odmowę pracy, drobne kradzieże lub nielegalny handel. Miejsce to funkcjonowało przez 25 miesięcy do końca okupacji niemieckiej nad Łodzią (19 styczeń 1945 r.).
II wojna światowa pozostawiła trwałe ślady w psychice dzieci, które ją przeżyły. Skradziono im dzieciństwo, a traumatyczne doświadczenia prześladowały je przez całe życie. Pamięć o wojnie, o stracie bliskich, o strachu i cierpieniu, stała się nieodłącznym elementem ich tożsamości. Obozowe historie są świadectwem ludzkiej odporności i tragedii, która dotknęła miliony młodocianych w czasie wojny.
SŁOWNICZEK
Heinrich Himmler
Niemiecki polityk, jeden z głównych przywódców Niemiec nazistowskich, zbrodniarz wojenny. Pełnił ważne funkcje w III Rzeszy, np. był szefem Gestapo i Komisarzem Rzeszy do spraw Umacniania Niemieckości.
Przykład: Osobą odpowiedzialną za masowe wysiedlenie ludności polskiej z ziem II Rzeczpospolitej włączonych do III Rzeszy był Heinrich Himmler.
indoktrynacja
Proces nauczania lub przekonywania kogoś do przyjęcia określonych poglądów.
Przykład: Nazistowski rząd stosował indoktrynację w szkołach, aby kształtować umysły dzieci.
ideologia
Zbiór, system poglądów grupy ludzi.
Przykład: Ideologia Hitlera głosiła wyższość narodu niemieckiego w stosunku do innych ras i narodów, a w szczególności nad Żydami.
heroiczny
Wykazujący odwagę i poświęcenie, godny podziwu.
Przykład: Rodzina Ulmów podjęła heroiczny wysiłek, aby uratować Żydów w czasie wojny.
getto
Zamknięta, odizolowana część miasta przeznaczona dla określonej grupy narodowej lub etnicznej.
Przykład: W 1940 r. w Łodzi zamknięto Żydów w getcie, które istniało do końca sierpnia 1944 r.
ruch oporu
Działalność konspiracyjna, w ukryciu, której celem jest walka przeciwko okupantowi.
Przykład: Harcerze z Szarych Szeregów włączyli działali w polskich ruchu oporu w okresie II wojny światowej.
Przybycie nowych więźniów do obozu na Przemysłowej. (Instytut Pamięci Narodowej).
JUREK RUTKOWSKI
dziewięciolatek z Płońska
Poznaj historię małego chłopca z Mazowsza.
Obejrzyj film dokumentalny „Nie poznałam Ciebie syneczku – historia Jurka Rutkowskiego” z 2023 r.
Zwróć uwagę na:
- powody przewiezienia Jurka do obozu na Przemysłową,
- sposoby kontaktowania się małoletnich więźniów z rodziną.
Zadanie 1.
Uzupełnij tekst.
Klementyna Halina Rutkowska z synami. Źródło fotografii: Pracownia Dokumentacji Dziejów Miasta Płońska.
Zadanie 2.
Ułóż w kolejności chronologicznej wydarzenia z życia Jurka Rutkowskiego.
- Widzenie z mamą w obozie w Litzmannstadt.
- 18 grudnia 1943 r. - pogrzeb na łódzkim cmentarzu.
- Oskarżenie Jurka o podpalenie stodoły.
- Spotkanie z mamą na dworcu w Ciechanowie.
- Dwutygodniowy pobyt w areszcie policyjnym w Ciechanowie.
Zdjęcie obozowe więźnia obozu na Przemysłowej. (Galeria Sztuki w Mosinie).
Zadanie 3.
Przeczytaj informacje o warunkach życia więźniów w obozie na Przemysłowej. Oceń, czy poniższe stwierdzenia są prawdziwe (P) czy fałszywe (F). Zaznacz PRAWDA lub FAŁSZ.
| Stwierdzenie | Prawda | Fałsz |
|---|---|---|
| Na Przemysłowej przebywały dzieci od 8 do 16. roku życia. | ||
| Jedną z przyczyn aresztowania polskiego dziecka i osadzenia w obozie na Przemysłowej mogła być działalność konspiracyjna i uwięzienie jego rodziców. | ||
| Więźniowie obozu, którzy mieli powyżej 8. roku życia byli zmuszani do wielogodzinnej pracy w obozowych warsztatach. | ||
| W obozie na Przemysłowej obowiązywał brutalny rygor, obozowa załoga na co dzień stosowała różne rodzaje kar i nagradzała donosicielstwo. | ||
| Widzenie z dzieckiem w niemieckim obozie dla dzieci polskich wymagało specjalnej zgody. | ||
| Najczęściej po ukończeniu 16. roku życia młodzi więźniowie byli wywożeni z Przemysłowej na roboty przymusowe do III Rzeszy lub do innych obozów dla dorosłych więźniów. | ||
| W obozie na Przemysłowej była grupa dorosłych więźniów, którzy podobniej jak w Auschwitz, Treblince, czy na Majdanku, mogli wspomóc małoletnich więźniów. | ||
| O terminie zwolnienia więźnia decydował zarząd obozu, a prośby rodziców, motywowane chociażby złym stanem zdrowia więźniów były nieskuteczne. |
Jurek Rutkowski Źródło fotografii: Pracownia Dokumentacji Dziejów Miasta Płońska.
Zadanie 4.
Wymień rodzaje kar stosowanych w niemieckim obozie dziecięcym w Łodzi.
Fotografia więźniarek w filii obozu w Dzierżąznej.
Zadanie 5.
Dobierz datę do podanego wydarzenia, przeciągając właściwe dane w odpowiednie miejsca tabeli.
| Wydarzenie | Data |
|---|---|
| Agresja niemiecka na Polskę. Początek II wojny światowej |
|
| Podział ziem polskich pomiędzy III Rzeszę a ZSRS |
|
| Początek funkcjonowania obozu na Przemysłowej |
|
| Pierwszy transport więźniów do obozu dziecięcego w Łodzi |
|
| Epidemia tyfusu w obozie na Przemysłowej |
|
| Ucieczka załogi obozu, pozostawienie otwartej bramy obozowej |
|
| Wkroczenie do Łodzi wojsk sowieckich, koniec niemieckiej kontroli nad miastem |
|
Apel w obozie na Przemysłowej. (Instytut Pamięci Narodowej).
Zadanie 6.
Pogrupuj określenia dotyczące edukacji i kultury na ziemiach polskich włączonych w czasie II wojny światowej do III Rzeszy.
| DOSTĘPNE DLA DZIECI NARODOWOŚCI | |
|---|---|
| NIEMIECKIEJ | POLSKIEJ |
Praca więźniów w obozowym warsztacie. (Instytut Pamięci Narodowej).
Zadanie 7
Dwie archiwalne fotografie, wiele dziecięcych emocji i dużo zdarzeń zatartych przez czas, nieuchwytnych, niedokończonych…
Stwórz „nową historię” poprzez wyobrażenie sobie alternatywnego (innego) przebiegu wydarzeń, w którym doszłoby do pozytywnego zakończenia.
Wykreuj własną opowieść, pozostając w realiach historycznych warunków okupacyjnych podczas II wojny światowej.
Wyobraź sobie, że jest jesień 1943 roku.
Jurek wraz z najbliższymi mieszka w dawnym domu dziadków w Płońsku…
W Łodzi, za wysokim drewnianym i bez szczelinowym płotem, od prawie roku istnieje Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt…
Na fotografii od lewej: Andrzej, Klementyna Halina i Jurek Rutkowscy.
Transport więźniów do obozu na Przemysłowej. (Instytut Pamięci Narodowej)
Wydawanie chleba w obozie na Przemysłowej. (Instytut Pamięci Narodowej).
KAZIMIERZ GABRYSIAK dwunastolatek z Poznania
Poznaj historię zucha i uczestnika akcji konspiracyjnych Szarych Szeregów.
Przeczytaj informacje o Kaziku, który trafił za działalność przeciwko okupantowi Polski do obozu dziecięcego w Łodzi.
Fragmenty publikacji Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu „Nauczono nas płakać bez łez” https://muzeumdziecipolskich.pl/f/nauczono-nas-plakac-bez-lez....pdf
Fragmenty publikacji Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu „Nauczono nas płakać bez łez” https://muzeumdziecipolskich.pl/f/nauczono-nas-plakac-bez-lez....pdf
Zadanie 8.
Gdybyś miał możliwość spotkania z Panem Kazimierzem u schyłku jego życia, to o co byś go zapytał/zapytała? Zapisz swoje pytania.
Zadanie 9.
Sprawdź, jakie informacje można wyszukać o Kazimierzu Gabrysiaku w poniższych bazach danych.
Zainspiruj się. Poszukaj informacji o swoich przodkach, którzy żyli w okresie II wojny światowej.
Zgromadź dane (nazwiska, daty i miejsca urodzenia, imiona rodziców). Poznawaj i pielęgnuj historię własnej rodziny.
Kolejka po zupę w obozie na Przemysłowej. (Instytut Pamięci Narodowej).
Podsumowanie
„Również dziś nie milkną strzały, a na świecie nadal giną niewinni…”
Obejrzyj film i wykonaj zadanie.
Zadanie 10.
Polacy walczyli o przetrwanie w obliczu okrutnej rzeczywistości II wojny światowej. Współcześnie młodzież ukraińska zmaga się traumą wojny. Jakie wartości i postawy, Twoim zdaniem, pomagają ludziom w trudnych chwilach?
Apel dziewcząt na Przemysłowej. W tle wachmanka Eugenia Pol. (Instytut Pamięci Narodowej).